Ở xã Kiến Thụy (Hải Phòng) có một ngôi làng nhỏ nhưng nổi tiếng với danh xưng 'làng công chúa'. Đó là làng Trà Phương.
Theo các tư liệu lịch sử, Trà Phương xưa có tên là Trà Hương, thuộc huyện Nghi Dương, xứ Hải Dương. Đến năm 1813, triều Nguyễn đổi tên thành Trà Phương để tránh phạm húy.
Danh tiếng của ngôi làng gắn liền với thời kỳ vương triều Mạc (1527–1593). Tương truyền vào khoảng giữa thế kỷ XVI, tại đây có một thiếu nữ nổi tiếng khắp vùng bởi nhan sắc và đức hạnh - Vũ Thị Ngọc Toàn. Sau này bà trở thành chính phi của Mạc Đăng Dung, người sáng lập triều Mạc, rồi được tôn là Thái hoàng Thái hậu.
Không chỉ được nhắc đến với vẻ đẹp “quốc sắc thiên hương”, bà còn được người dân kính trọng bởi tấm lòng nhân hậu. Khi đã ở địa vị cao trong triều đình, bà vẫn hướng về quê hương, giúp đỡ người nghèo, mua ruộng cấp cho dân khó khăn, đồng thời góp công tu sửa chùa chiền và chấn hưng Phật giáo.
Sau khi bà qua đời, người dân Trà Phương suy tôn bà làm Thành hoàng làng để tưởng nhớ công lao của người con gái nổi tiếng nhất quê hương. Chính từ câu chuyện ấy mà trong dân gian vùng Kiến Thụy trước đây lưu truyền câu nói: “Cổ Trai đế vương, Trà Phương công chúa”.
Câu nói này nhắc đến hai địa danh nổi tiếng của vùng đất: Cổ Trai - quê hương của vương triều Mạc, và Trà Phương - nơi sinh ra người phụ nữ được xem như “công chúa” của vùng.
Đến nay, dấu tích của câu chuyện lịch sử ấy vẫn còn hiện diện tại chùa Trà Phương (Thiên Phúc tự) - một ngôi chùa cổ có từ thời Lý.
Đến thế kỷ XVI, dưới thời nhà Mạc, chùa được trùng tu quy mô lớn với sự đóng góp của Thái hoàng Thái hậu Vũ Thị Ngọc Toàn cùng nhiều vương công trong triều.
Trong chùa hiện vẫn lưu giữ nhiều hiện vật quý, trong đó có tượng vua Mạc Đăng Dung và phù điêu Thái hoàng Thái hậu Vũ Thị Ngọc Toàn có niên đại từ thế kỷ XVI. Hai hiện vật này đã được công nhận là bảo vật quốc gia, trở thành minh chứng rõ nét cho mối liên hệ giữa ngôi làng nhỏ và vương triều từng tồn tại trong lịch sử.
Không chỉ gắn với câu chuyện lịch sử, Trà Phương còn nổi tiếng bởi vẻ đẹp của nhiều thế hệ phụ nữ trong làng.
Theo ông Ngô Duy Chiểu (sinh năm 1948), người làng Trà Phương, nguyên Phó ban Tuyên giáo Huyện ủy Kiến Thụy, từ nhiều đời nay người ta vẫn truyền tai nhau rằng con gái làng Trà nổi tiếng xinh đẹp, dịu dàng và nết na. Những ký ức của ông về thời trẻ vẫn còn rất rõ: các thiếu nữ trong làng thường có “mắt phượng mày ngài”, làn da trắng, mái tóc dài thướt tha. Không ít gia đình khá giả ở các vùng lân cận từng tìm đến đây để hỏi cưới.
Theo ký ức của ông Chiểu, đầu thế kỷ XX ở làng từng có những thiếu nữ nổi tiếng khắp vùng về nhan sắc như ba chị em bà Ngô Thị Dĩnh, bà Ngô Thị Cói và bà Ngô Thị Rồng. Họ không chỉ đẹp người mà còn được khen ngợi bởi tính cách hiền hậu, chịu thương chịu khó.
Những câu chuyện được truyền qua nhiều thế hệ như vậy đã góp phần tạo nên danh tiếng đặc biệt của ngôi làng nhỏ này. Bên cạnh câu chuyện lịch sử, người dân Trà Phương còn kể nhiều truyền thuyết để lý giải vì sao con gái trong làng thường được khen là xinh đẹp.
Ngôi làng nằm giữa vùng đất có cảnh quan sơn thủy hài hòa. Phía đông là núi Trà như một bức bình phong tự nhiên, phía bắc gần sông Đa Độ uốn lượn. Dưới chân núi xưa kia có hai giếng cổ với nguồn nước trong và mát quanh năm. Người dân trong vùng thường đến đây lấy nước sinh hoạt và truyền tai nhau rằng chính dòng nước ấy đã nuôi dưỡng vẻ đẹp của nhiều thế hệ phụ nữ làng Trà.
Ngoài ra, khi đứng trên núi Trà nhìn xuống, nhiều thửa ruộng quanh làng có hình dáng giống chiếc gương, chiếc lược - những vật dụng quen thuộc của phụ nữ xưa. Những chi tiết thú vị ấy càng khiến câu chuyện về “làng công chúa” thêm phần huyền bí.
Làng Trà Phương ngày nay đã đổi thay nhiều so với trước. Tuy vậy, câu chuyện về Thái hoàng Thái hậu Vũ Thị Ngọc Toàn, về vẻ đẹp của con gái làng Trà và những truyền thuyết quanh núi Trà vẫn được người dân nhắc lại như một phần ký ức của quê hương.
Danh xưng “làng công chúa” vì thế không chỉ nhắc đến một giai thoại lịch sử, mà còn trở thành cách người dân Kiến Thụy nói về một vùng đất nhỏ - nơi lưu giữ những câu chuyện đặc biệt qua nhiều thế hệ.
(Nguồn: Về thăm 'làng công chúa' Trà Phương/ Hà Linh// Báo Hải Phòng .vn.- Ngày 11/3/2026)
